Wymieszać zioła w podanych proporcjach.

Łyżka ziół na szklankę wody 2 razy dziennie w postaci odwaru. Rola środków roślinnych w leczeniu niedożywienia nie ogranicza się wyłącznie do stymulowania upośledzonego łaknienia chorych. Znajdują one również zastosowanie w leczeniu wielu stanów chorobowych, zwłaszcza chorób przewodu pokarmowego, stanowiących przyczynę niedożywienia (patrz 488 rozdział „Choroby przewodu pokarmowego”). Łagodząc dolegliwości lub usuwając objawy tych chorób przyczyniają się do poprawy stanu odżywienia w wyniku możliwości rozszerzenia diety, uwolnienia chorych od obawy przed występującymi po jedzeniu bólami oraz w wyniku lepszego wykorzystania składników pokarmowych (np. zlikwidowania biegunki). OTYŁOŚĆ ADIPOSITAS Nazwą tą określamy nadmiar tłuszczu zdeponowanego w u-stroju, głównie w tkance podskórnej, ale również w sieci, krezce i tkance okołonerkowej. Rozpoznanie otyłości ustalić można już na podstawie wyglądu badanego. Do oceny jej stopnia posługujemy się pomiarem masy ciała oraz pomiarem grubości fałdu skórnego. Masę ciała większą od masy należnej o mniej niż 20% określa się jako nadwagę. O otyłości mówi się wówczas, gdy aktualna masa ciała jest większa o co najmniej 20% od masy należnej. Etiopatogeneza otyłości jest złożona i niezupełnie poznana. Pogląd, że jest ona prostym następstwem przejadania się i małej aktywności fizycznej jest uproszczony, choć czynniki te mają decydujące znaczenie u wielu otyłych. Tylko w niewielkim odsetku otyłość jest symptomem zaburzeń endokrynnych. Istotną rolę wydają się mieć zmiany w podwzgórzu. Są uzasadnione przypuszczenia, że w każdej otyłości istnieją zaburzenia funkcji jąder podwzgórzowych. W powstawaniu i utrzymywaniu otyłości odgrywają rolę czynniki konstytucjonalne, warunkujące wygórowaną osobniczą potrzebę i łatwość gromadzenia tłuszczu. Są przecież osoby, które pomimo bogato-energetycznego odżywiania i przeciętnej aktywności fizycznej pozostają szczupłe, i inne, które spożywając mniej niż 6280 kJ/dobę (1500 cal/dobę) są otyłe i nie tracą masy. Bardzo duże znaczenie w powstawaniu otyłości przypisuje się przekarmianiu we wczesnym dzieciństwie. Stwierdzono, że aż 80% otyłych dzieci staje się otyłymi w późniejszym życiu. Nadmiar kalorii w pożywieniu u dzieci powoduje hiperplazję adypocytów (komórek tłuszczowych). Ich obfitość stwarza później warunki do łatwego gromadzenia w postaci tłuszczu każdego, nawet najmniejszego nadmiaru energii w pożywieniu. Wielorakość i złożoność czynników etiopatogenetycznych, a zwłaszcza trudności w ich identyfikacji, sprawiają, że proponowane były różne podziały otyłości. Do celów praktycznych przydatny okazał się podział na podstawie cech morfologicznych otyłych osób. Wyróżnia się dwa typy otyłości: typ androidalny i gynoidalny. Typ androidalny cechuje się gromadzeniem tłuszczu głów- 489 nie w górnej części ciała: na karku, klatce piersiowej i brzuchu, przy stosunkowo szczupłych biodrach i kończynach dolnych. Występuje głównie u mężczyzn. Ich układ mięśniowy jest dobrze rozwinięty i sprawny funkcjonalnie. Otyli tego typu spożywają nadmierne ilości pokarmów. Typ gynoidalny spotyka się przede wszystkim u kobiet. Tłuszcz gromadzi się na tułowiu z uprzywilejowaniem dolnej części brzucha, bioder i pośladków oraz na kończynach dolnych. Mięśnie są słabo rozwinięte, ich siła słaba. Nie wszyscy ludzie-z tym typem otyłości odżywiają się nadmiernie. Otyłość wywołuje rozmaite niekorzystne następstwa. Podzielić je można na mechaniczne i metaboliczne. Następstwa mechaniczne zależą od przeciążenia narządów lub ograniczenia przestrzeni, które zajmują. Należą do nich zmiany zwyrodnieniowe w układzie kostno-stawowym, ograniczenie wentylacji płuc, zaburzenia czynności serca skutkiem zmiany położenia serca w klatce piersiowej na bardziej poziome (serce „podparte” przez uniesioną przeponę). Następstwami metabolicznymi otyłości są: cukrzyca, nadciśnienie tętnicze, hiperuricemia i w pewnym stopniu miażdżyca. Rozwojowi cukrzycy sprzyja dieta bogata w łatwo przyswajalne węglowodany, których nadmiar wymaga dodatkowych ilości insuliny. Długotrwały wzrost zapotrzebowania na insulinę doprowadza do wyczerpania wysp Langerhansa trzustki i niedoboru insuliny, co powoduje zaburzenia gospodarki węglowodanowej i rozwój cukrzycy. Ten typ cukrzycy, tzw. regulacyjnej, występuje według autorów amerykańskich u 6% ludzi dorosłych bez nadwagi i aż u 45—50% ludzi otyłych. Cukrzyca stanowi najważniejszy po nadciśnieniu tętniczym czynnik ryzyka miażdżycy. Dodatkowym czynnikiem miażdżycorodnym związanym z otyłością jest zwiększona zawartość trójglicerydów we krwi. Następstwa metaboliczne otyłości występują przede wszystkim w typie androidalnym, natomiast następstwa mechaniczne u otyłych typu zarówno androidalnego, jak gynoidalnego. Jedynym sposobem uniknięcia tych powikłań jest zmniejszenie masy ciała. Nadwaga, która jeszcze w wielu środowiskach uważana jest za objaw zdrowia i za oznakę dobrobytu, stanowi w istocie zapowiedź choroby. Powszechnie wiadomo, że odchudzenie otyłych jest zadaniem trudnym i niezależnie od tego, czy mamy do czynienia z otyłością prostą z przekarmienia, czy zależną od czynników wewnętrznych (endokrynnych, konstytucjonalnych) bądź nerwowych, może być osiągnięte przez dostatecznie rygorystyczne ograniczenia dietetyczne. Dla wytworzenia jednego kilograma tłuszczu potrzeba 37 680 kJ (9000 cal). Aby utracić tę ilość tłuszczu, niedobór energii w stosunku do zapotrzebowania musi wynieść również 37 680 kJ (9000 cal). Dla uzyskania zmniejszenia masy ciała o 3 kg w ciągu miesiąca 490 niedobór kaloryczny pożywienia powinien wynosić 3768 kJ (900 cal) dziennie. Dieta odchudzająca nie może zawierać więcej niż 4187— 5024 kJ/dobę (1000—1200 cal/dobę) i musi być stosowana dostatecznie długo. Niekiedy dla uzyskania wyniku należy ją zredukować do 2093—2512 kJ/dobę (500—600 cal/dobą). Należy również wykluczyć czynniki utrudniające utrzymanie niezbędnych rygorów dietetycznych. Należą do nich bodźce psychiczne związane z różnymi sytuacjami konfliktowymi. W takich sytuacjach u otyłych wystąpić może, jako reakcja, potrzeba jedzenia, która staje się formą ucieczki i jednocześnie rekompensatą za przykre doznania. Niekiedy reakcje te przyjmują formę nienasyconego głodu. Jeżeli pożywienie jest bogatowęglowodanowe, zwiększa się uwalnianie insuliny z trzustki. Występujące następnie pod wpływem tego hormonu nadmierne obniżenie poziomu glukozy we krwi (hipoglikemia) wywołuje uczucie głodu i powstanie błędnego koła. Otyli najczęściej ograniczają swoją aktywność fizyczną, co zmniejsza ich wydatek energetyczny. Czynny tryb życia, tzn. dużo ruchu i praca fizyczna, ułatwia uzyskanie ujemnego bilansu energetycznego niezbędnego do utraty masy. Ogólnie wiadomo, jak trudno jest większości otyłych przestrzegać ściśle zaleceń dotyczących diety i trybu życia. Ważna rola w leczeniu otyłości przypada psychoterapii. Leczony musi znać i akceptować motywy postępowania, które wymaga od niego wyrzeczeń i zmiany przyzwyczajeń, dotyczących odżywiania i trybu życia. Uzasadnione jest również stosowanie środków, które wzmagałyby zużycie energii i wpływały na zmniejszenie jej dowozu. Niestety nie dysponujemy takimi środkami, które będąc dostatecznie skuteczne nie miałyby szkodliwego działania ubocznego (np. hormony tarczycy, amfetamina). Pewne znaczenie, choć drugoplanowe, mają niektóre surowce roślinne zawierające śluzy, jak nasiona płesznika (Sem. Psylli), nasiona lnu (Sem. Lini) oraz glony Gelidium amansii, Chondrus crispus, Gigartina mamillosa i Fucus vesiculocus. Śluzy są wielocukrami, liofilnymi koloidami, tworzącymi z wodą galaretowate żele. Nie ulegają one trawieniu ani wchłanianiu w przewodzie pokarmowym z powodu braku enzymów hydrolizujących je do jednocukrów. Pochłaniają natomiast duże ilości wody i pęcznieją. W ten sposób znacznie zwiększają objętość treści pokarmowej, w związku z czym zmniejsza się uczucie głodu. Drażniąc zakończenia czuciowe błony śluzowej, powodują wzmożenie perystaltyki jelit i przyspieszenie pasażu treści przez przewód pokarmowy. Nadto śluzy roślinne powlekają powierzchnię błony śluzowej jelit i tworzą mechaniczną przeszkodę, upośledzającą wchłanianie strawionych składników pokarmowych ze światła jelit. 491 Opisane działanie uzasadnia stosowanie śluzów roślinnych w zwalczaniu otyłości. Leki te podaje się doustnie jako galaretki, kleiki lub jako suche proszki i granulaty. Najczęściej stosowany jest agar, uzyskiwany z glonów Gelidium amansii, sam (w ilości 4—8 g 2—3 razy dziennie) lub z dodatkiem innych ziół. Gotowym preparatem jest granulat ziołowy Neonormacol. Zażywa się 2 łyżeczki 2 razy dziennie, rano i wieczorem, popijając 1/2—1 szklanką herbaty, ciepłej wody lub kompotu. Rzadziej stosuje się karagen — śluz z glonów Chondrus crispus i Gigartina mamillosa oraz morszczyn pęcherzykowa-ty (Fucus vesiculocus). Przypisywanie morszczynowi równoczesnego działania przyspieszającego przemianę materii ze względu na zawarte w nim związki jodu jest słuszne tylko w odniesieniu do niedoczynności tarczycy, wywołanej niedoborem jodu, a nie do otyłości. Warunkiem takiego działania jest jednak dostatecznie duża zawartość jodu w stosowanych przetworach. Morszczyn pęcherzykowa ty stosowany jest zwykle w połączeniu z innymi ziołami. Granulat ziołowy Normogran dawkuje się 2 łyżeczki 2 razy dziennie, rano na czczo i przed snem, popijając 1/2—1 szklanką ciepłej wody. Ponieważ śluzy roślinne mogą upośledzać wchłanianie w jelitach, długotrwałe ich stosowanie stwarza niebezpieczeństwo niedoboru witamin i soli mineralnych. Aby zapobiec temu leczonym należy podawać dodatkowo preparaty wielowitaminowe w połączeniu ze związkami mineralnymi, np. Vitaral lub Falvit. Za pomocą leków roślinnych można również wpływać na reakcje emocjonalne, które przyczyniają się do wystąpienia i utrzymywania się otyłości. U tych osób, u których jedzenie przyczynia się-do rozładowania napięć psychicznych, powinno się stosować środki uspokajające. Od dawna są szeroko stosowane: korzeń kozika lekarskiego (Rad. Valerianae) i liście melisy (Fol. Melissae), które stosuje się pojedynczo lub jako podstawowe składniki preparatów złożonych.